“Vương quốc” gà nòi
+ Nhà báo Phan Lữ Hoàng Hà     Lúc trời vừa rạng sáng, hàng trăm chú gà trống cùng cất tiếng gáy vang dậy trong các khu vườn trái cây, hoa kiểng tại Chợ Lách, đó không phải loại gà nuôi thả vườn lấy thịt mà là gà nòi chính hiệu. Ở đó, những nghệ nhân chuyên nghề cung cấp giống cây trồng, giống hoa kiểng cho các nhà vườn ĐBSCL cũng là những người đang nỗ lực gìn giữ nguồn gien của các giống gà nòi quý hiếm, gìn giữ nét đẹp truyền thống của thú chơi gà nòi vốn là một trong những sắc thái độc đáo của văn hóa miệt vườn đất phương Nam.

Nuôi gà nòi – “nghề lắm công phu” 

          Ông Ba Ký, nghệ nhân trồng cây kiểng tại xứ Cái Mơn (Vĩnh Thành, Chợ Lách) tỏ ra rành rẽ về “lịch sử” nuôi gà nòi và thú chơi gà nòi từ xa xưa tại Chợ Lách (Bến Tre). Ông Ba nói, năm nay ông ngoài 60 tuổi nhưng ngay từ thời cha và cả ông nội của ông cũng đã mê nuôi gà nòi, loại gà nòi hay, đúng bổn. Vậy là gà nòi được đổ giống và có mặt tại Chợ Lách phải hơn thế kỷ qua (?)… Ông Ba Ký hào hứng: “Trước đây, gà nòi hay phải kể gà Cao Lãnh, Gò Công, Hậu Giang… bởi vậy mới có câu hát “Gà nào hay bằng gà Cao Lãnh…”, song hiện nay cần phải bổ sung thêm “Gà nào hay bằng gà Chợ Lách” chăng? Lý giải cho điều đó, ông Ba Ký nói: “Nhiều năm qua, có đến 30% hộ dân ở Vĩnh Thành sống nhờ vào kinh tế từ… gà nòi”. Còn rộng ra cả huyện Chợ Lách, theo các giới chức tại huyện, thì hiện đàn gà nòi tại đây phải hơn 300.000 con. Gà nòi Chợ Lách nuôi tập trung nhiều ở xã Long Thới, Sơn Định, Vĩnh Thành, Hưng Khánh Trung, thị trấn Chợ Lách…, mỗi hộ nuôi từ 30 đến 300 con (như hộ ông Mười Khại, xã Long Thới), còn dưới 30 con thì đếm không xuể. Tất nhiên, gà nòi Chợ Lách thuộc hạng gà hay, lanh lợi, có mã lông đẹp và phong phú hơn những nơi khác nên đàn gà mới phát triển mạnh đến thế.

          Nuôi gà nòi tại Chợ Lách có hai dạng nuôi chánh: nuôi giai đoạn 1 (nuôi cho trưởng thành đến 8 tháng tuổi trở lên) và nuôi giai đoạn 2 (o bế gà để chuẩn bị cho gà bước vào “chinh chiến” (thi đấu). Về hình thức nuôi, nuôi đủ kiểu: quần chuồng, úp bội, thả lang, đủ mọi sắc lông, chạng lứa sống chung trong những khu vườn cây ăn trái sum xuê, quanh năm mát mẻ.

 

Một chú gà nòi “cưng” của ông Hai Đê - ảnh: PLHH

          Chúng tôi tìm đến một hộ nuôi gà nòi “giai đoạn 1” tại xã Long Thới cạnh sông Cái Gà. Đó là hộ ông Mười Khại, hộ đã sống với nghề nuôi gà nòi giống trên 10 năm qua và hiện đàn gà nòi của Mười Khại lên đến hàng trăm con lớn nhỏ. Vừa vào khu vườn nhà ông Mười Khại, tôi phải thốt lên: “Trời đất, gà nòi! Đây là lần đầu trong đời mà tôi thấy gà nòi được nuôi tập trung nhiều đến vậy”.

          Trong sân vườn rộng 1,5 ha của ông Mười Khại, chúng tôi lần lượt được xem trên 10 chú gà trống nòi nọc (gà bố mẹ) do ông và người con trai tìm gà hay, mã lông đẹp đổ giống rồi o bế, chăm sóc, gìn giữ gần 4 năm qua để tạo ra đàn gà con cháu có tính khí giống hệt cha mẹ, ông bà của chúng đang tíu tít quanh chân ông Mười như con mọn. Những chú “gà nọc” đó như con ô, điều, nhạn, hoe, chuối, là năm màu chánh của gà nòi, ông Mười Khại đều có đủ. Nhưng riêng tôi, tôi trầm trồ mãi trước màu lông của con khét sữa (màu vàng nhạt lẫn vàng sậm) vì trông nó đẹp ngộ nghĩnh, tôi chưa từng thấy bao giờ. Ông Mười Khại cười xòa: “Về cơ bản, khi đổ gà (cho đạp mái), nó giống hệt như pha màu sơn. Ví như con trống hoe (lông vàng) đem đổ với con mái ô (lông đen) nó sẽ nở ra con xám, con trống điều (lông đỏ) đổ với con mái ô sẽ ra con ô hoe (lông đen lẫn với vàng)…, có trên chục màu lông để gọi tên tượng hình riêng cho chúng”.

          Không như gà Tàu, gà nòi bay nhảy giỏi giắn, vượt qua những mương vườn như chơi, đêm lại ngủ trên cành cây, cho nên nuôi gà nòi thả vườn chính (là) tạo điều kiện lý tưởng để gà luyện kỹ năng lanh lẹ, gan dạ, có sức lực mạnh mẽ bền bĩ khi đối mặt địch thủ, và có phải gà nòi Chợ Lách nổi tiếng hay là từ cách nuôi “giai đoạn 1” như thế? Ngoài ra, sự nhạy bén của những nông gia đã quen với kinh tế thị trường (sản xuất cây giống, cây kiểng) cộng với niềm say mê từ cái thú chơi một thời gian vang bóng của cha ông đã thúc đẩy việc chăn nuôi, thuần dưỡng gà nòi Chợ Lách trở nên quy mô đáng kể và trình độ tay nghề nuôi gà nòi tại đây đủ sức thuyết phục những người hâm mộ.

          Về thức ăn cho gà nòi, ông Mười Khại chẳng giấu giếm: “Tụi tôi cho chúng ăn bằng lúa chắc, gạo tròn, thậm chí cả gan heo, thịt bò, lòng đỏ trứng, rau cải…, ngoài ra còn thả lang cho chúng kiếm thêm côn trùng và cho chúng ăn đúng… thời khóa biểu trong ngày, kể cả liều lượng theo sức trưởng thành của gà”. Nghe ông Mười nói về thức ăn cho gà nòi, quả những người mà dân làng gà gọi là “tay ngang” như tôi thì không hề nghĩ tới (!)

          Lúc khề khà bên ly rượu đế với người con trai của ông Mười, tôi nhẩm tính ra được mỗi con gà nuôi đến trưởng thành (trên 2 kg, ngoài 8 tháng tuổi) của ông Mười bán ra phải tối thiểu 500.000 đồng/con, hoặc hơn thế nữa, bạc triệu/con nếu gà được thuần dưỡng đúng bổn, hay, có mã lông đặc biệt. Tôi hỏi vui với anh: “Xã Long Thới với nhiều địa danh như vàm Cái Gà, sông Cái Gà, cầu Cái Gà, chợ Cái Gà, có phải vì đây từ xa xưa đã nổi tiếng trong vùng về… gà nòi ?” Anh trót cạn ly: “Chắc vậy quá ta…”.

         Ông Hai Đê ở ngoại vi thị trấn Chợ Lách thuộc hạng bậc thầy trong nuôi gà nòi “giai đoạn 2”, ông thuộc lào kể cả “kê kinh” của các bậc sư kê lưu truyền và nhiều công trình nghiên cứu… về gà nòi của Vương Hồng Sển, Sơn Nam, Huỳnh Ngọc Trảng… Ông Hai mê thú nuôi gà nòi đến vậy. Ông Hai phân tích: “Gà nòi ở miệt vườn ĐBSCL cũng được xếp vào các giống gà chọi Việt Nam. Tuy nhiên, gà nòi có những nét đặc sắc riêng, phân biệt chúng với gà chọi miền Bắc, miền Trung và Đông Nam bộ. Trong khi gà chọi ở các địa phương khác thường là ít lông, cổ bạnh, chân to, đá nhau bằng cẳng chân, gọi là gà đòn, thì gà nòi miệt vườn ĐBSCL, như tại Chợ Lách là gà cựa. Người ta nuôi các giống gà có cựa dài, mã lông đa dạng phong phú, tốt dộng, cứng xương, có khả năng sát thương cao khi thi đấu…”.

          Theo Hai Đê, việc chọn gà để nuôi “giai đoạn 2” xem ra chẳng dễ, phải có con mắt tinh tường trong nghề. Hai Đê ra thiệu như sau: “Nhất thì “chân múi quăng ra”, nhì thì “lắc mặt”, thứ ba “né lồng”(chân tướng, thao tác tự nhiên của gà). Tóm lại, gà được chọn phải là gà có dáng lùn liền, đầu xuôi đuôi dốc, bản cánh lớn, mắt, mỏ lanh lợi…”. Hai ngày tôi có mặt tại nhà Hai Đê, tôi thấy cả gia đình ông bận rộn gần như suốt ngày và cả trong đêm để chăm sóc, o bế những chú gà nòi đang hồi sung mãn, lúc cỡ một năm tuổi. Buổi sáng sớm, gà nòi của Hai Đê được “tắm” tỉ mỉ bằng nước nấu ấm, rồi đem gà phơi nắng, cho gà ăn buổi sáng. Chiều, trước khi gà ngủ, lại đem từng con tắm cho chúng lần nữa rồi mới cho ăn. Đêm, từng con gà được chia ô, ngủ mùng để tránh muỗi đốt . Và cứ 10 ngày thì gà được cắt lông, vô nghệ để mình mẩy, chân đùi gà thêm rắn chắc. Chỉ riêng phần vô nghệ, nghệ phải là nghệ Tàu. Loại nghệ nhập nầy có màu đỏ quạch, biết chỗ bán tìm mua mới có. Hai Đê tâm sự: “So với nuôi gà thịt, nuôi gà nòi… vô khá hơn nhiều. Nhưng để có kết quả đó, người nuôi phải đầu tư khá nhiều công sức và theo một quy trình chặt chẽ, công phu gấp mười lần, thậm chí gấp trăm lần so với nuôi gà thịt. Và hiển nhiên nếu một con gà nòi chỉ có mã ngoài, chẳng tài cán gì, thì giá có khi còn tệ hơn gà thịt. Thành bại phụ thuộc vào người nuôi.” Tôi ướm thử Hai Đê: “Ngoài cung cấp gà nòi cho khắp miền Nam, nghe nói hiện gà nòi Chợ Lách cũng có mặt tận bên Campuchia?”. Hai Đê: “Hừ. Chắc vậy…”.

          Thể thức chọi gà truyền thống ngày xưa ở miệt vườn thật rạch ròi, mã thượng, sòng phẳng và mang đậm tính khẳng khái của người đất phương Nam: “Kỳ tẩu, kỳ tử”, nghĩa là đá đến khi nào một trong hai con chạy, hoặc chết và kèm theo những giao ước do hai bên thỏa thuận như: “Chết ăn chạy”, “đứng ăn nằm”, “bắt xác” hay là hai con cùng lúc đều té ra chết thì con nào còn… nhíu đít kể như con đó ăn, hoặc, người chủ có thể chịu thua nửa chừng nếu cảm thấy gà của mình kém tài hơn đối thủ… Hình tượng không kém, đó là xung quanh con gà nòi còn có cả pho ngôn từ hoán dụ đã ăn sâu vào sinh hoạt đời sống người đồng bằng ví như: đi coi đá banh, để ủng hộ đội bóng của địa phương mình, người ta gọi là “ủng hộ gà nhà”, có người ngày nhậu nhẹt đôi ba trận vậy mà vẫn gầy độ tiếp là “sung gà”, ngày hôm sau không nhậu nổi nữa là “bị cựa”, hoặc ngồi với bạn bè mà nâng ly yếu xìu là “bể gà”, các nữ tiếp viên nơi các quán bia tươi mát đèn mờ gọi là “gà móng đỏ”, nuôi tôm rồi trốn vợ đi uống bia tươi mát là “trúng mùa tôm, thua mùa gà (móng đỏ)”.v.v…

                   Trả lại ý nghĩa đích thực cho gà nòi

          Rõ ràng nuôi gà nòi có kinh tế rất cao hơn so nuôi gà thịt vì gà nòi có đầu ra, mà đầu ra ấy là nhằm phục vụ cho các độ đá gà. Hiện nay, nhiều kẻ xấu lợi dụng thú chơi gà nòi để cờ bạc ăn thua, đã nghĩ ra những phương cách ác ôn như lắp cựa sắt cho gà nòi để chúng kết liễu nhau cho nhanh, phá lệ phân hiệp đấu, thay bằng cú “buông đuôi ăn trót”… Chính tệ nạn này đã làm mai một nghệ thuật chọi gà dân gian chứa đựng nhiều nét văn hóa đặc sắc của dân miệt vườn và thú chọi gà bị đặt ra ngoài vòng luật pháp ở nhiều địa phương. Song, chúng tôi nghĩ rằng, trong cuộc vận động xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đang diễn ra sôi nổi khắp nơi, cái trò lợi dụng tục chọi gà để cờ bạc sẽ sớm bị loại trừ, còn nét đẹp truyền thống của thú chọi gà sớm muộn cũng sẽ trở về với ý nghĩa đích thực của nó. Và đó cũng là sự mong mỏi của những nghệ nhân mẫn cảm đang gìn giữ và phát huy nguồn gien của các giống gà nòi quý tại Chợ Lách - Bến Tre.

 

Cắt lông, vô nghệ cho gà - ảnh: PLHH

Đặt phòng